Maurice Gilliams‘Die Wahrheit’ en Gregoria
De bewondering van Elias voor ‘Die Wahrheit’ blijkt mogelijk gebaseerd op haar status als een geïdealiseerd object, met alle gevolgen vandien. Misschien is het interessant om even na te gaan in hoeverre ‘Die Wahrheit’ en Gregoria voor Elias met elkaar te maken hebben, en dit aan de hand van enkele korte fragmenten. Een eerste passage moet gesitueerd worden tijdens de huwelijksreis. Elias en Gregoria hebben een brief aan mevrouw Balthazar geschreven, en ze gaan deze posten:
“Gregoria heeft een stap in de goede richting gedaan door aan het schrijven van een brief te denken. We maken er samen een wandeling van om hem te posten. In het vooruitzicht daarvan wordt Gregoria me wederom voor de geest geroepen zoals ik haar vroeger – in Die Wahrheit van Ferdinand Hodler – gehoopt heb te ontmoeten.” (p. 245/p. 381)
Elias maakt hier duidelijk waarom hij met Gregoria getrouwd is, met name omdat hij hoopt Gregoria in ‘Die Wahrheit’ terug te vinden. Het is blijkbaar niet het ideaalbeeld dat aan de reële geliefde moet beantwoorden, maar wel omgekeerd. We kunnen hieruit misschien afleiden dat het droombeeld belangrijker is dan Gregoria, dat ze slechts zijn geliefde is in de mate dat ze overeenstemt met het droombeeld.
De overeenkomst tussen Gregoria en ‘Die Wahrheit’ is ook nog in andere passages te vinden. Een van die passages moet men net na het huwelijk situeren. Op weg van de kerk naar het huis van de familie Balthazar, begint Elias te twijfelen aan zijn beslissing om met Gregoria te trouwen:
“Heb ik me (door wie?) láten trouwen? Heb ik me door Die Wahrheit laten misleiden? Heb ik aan zogenaamd een servitude, me door mama Balthazar afgedwongen, gehoorzaamd?” (p.158/p. 296)
De onzekerheid over ‘Die Wahrheit’ komt plots tussen Elias’ twijfels rond het huwelijk. Het is binnen deze twijfels dat hij zich afvraagt of ‘Die Wahrheit’ hem wel op de juiste weg gezet heeft. Heeft ze hem geleid of misleid? Elias vraagt zich dus af of het ideaal van ‘Die Wahrheit’ wel het juiste ideaal is om met Gregoria te huwen. In zijn eigen visie heeft hij, op basis van ‘Die Wahrheit’, misschien voor de verkeerde vrouw gekozen. We vinden hier opnieuw de bevestiging van de idealisering van ‘Die Wahrheit’, en de invloed van het droombeeld op Elias’ leven en zijn huwelijk.
De laatste passage waaruit we de band van ‘Die Wahrheit’ met Gregoria kunnen afleiden, is te vinden in de periode van de huwelijksreis in de Ardennen. Elias is aan het wandelen en stopt aan een brug. Ook nu twijfelt Elias of hij wel met Gregoria had mogen trouwen:
“Op mijzelve toegepast ben ik met mijn bedenkingen te ver gegaan, ben ik ongeoorloofd te fel van stapel gelopen, heb ik mij een pessimistische rol toegeëigend die me niet ligt. Door eerbiedwaardige, pakkende, geheiligde voorbeelden misleid – het noodlot van Kleist, het noodlot van Nerval –, dramatiseer ik de heersende situatie tussen Gregoria en mij, die uiteraard naar het groteske, het ridicule is af te voeren. In een wanhoopsdaad mijn vrijwillige ondergang aan het ophemelen, het is Gregoria beledigen, de andere, die ik in Die Wahrheit van Ferdinand Hodler heb liefgehad.” (p. 297/p. 431–432)
Gregoria en ‘Die Wahrheit’ worden hier opnieuw expliciet met elkaar verbonden. Door de problemen in zijn huwelijk denkt Elias aan zelfmoord, die hij onder invloed van de romantische auteurs ophemelt. Maar deze romantische dood stemt niet overeen met de Gregoria in ‘Die Wahrheit’. Waarom niet? Als we even naar de interpretatie van ‘Die Wahrheit’ kijken, blijkt dat ze in een desolaat landschap leeft, zonder menselijk contact. Toch weet ze uit deze moeilijke omstandigheden kracht te putten, en ze vindt er zelfs extase. Mogelijk verwijst Elias naar dit aspect van ‘Die Wahrheit’; als hij zelfmoord zou plegen, zou hij wellicht (de Gregoria in) ‘Die Wahrheit’ verraden. Zij kan immers in moeilijke omstandigheden leven en er nog extase vinden, iets wat Elias en Jacques Sucquet niet kunnen.
In de ogen van Elias lijkt het verband tussen Gregoria en ‘Die Wahrheit’ inderdaad aanwezig te zijn. Het lijkt daarom interessant om na te gaan in welke mate beiden overeenkomsten vertonen. Als men naar de tekst kijkt, blijkt dat ze nauwelijks of niet op elkaar lijken. De vraag is nu hoe het komt dat Elias in Gregoria een gedroomd figuur ziet, terwijl ze nauwelijks iets gemeen hebben.
De bespreking van de eerste ontmoetingen van Elias met Gregoria zou normaliter een antwoord moeten geven op de vraag waarom Elias op Gregoria verliefd is. Elias ziet Gregoria voor het eerst bij zijn vriend Wom., die elke week door mevrouw Balthazar bezocht wordt. De monologen van mevrouw Balthazar boeien Elias niet echt, maar Gregoria interesseert hem des te meer:
“Dit alles te zamen gerekend: met mijn vertederde aandacht voor Gregoria, die de zijde van haar mama geen armlengte verliet, bij het binnenkomen of bij het op een stoel gaan zitten, had de belachelijke aanstellerij van haar mama niets te maken. Iedere keer Gregoria weer te mogen zien, riep het een storm van verwarrende gevoelens in me wakker. Haar aanwezigheid werd als een fabelachtige verschijning door mij beleefd. Om een groot woord te gebruiken, uit het vocabularium van Wom.: door de zwijgzame Gregoria werd ik geobsedeerd. Nochtans: liet ik er wat van merken als ik bij haar binnenkomen of bij het afscheid nemen een bescheiden handdrukje met haar wisselde? Uiterlijk ten strengste beheerst, de gepaste beleefdheidsvormen in acht genomen, dacht ik, ’t is eender voor wie, het geheim van mijn innerlijke brand te kunnen bewaren. Doch tussen Wom. en mevrouw Balthazar vermoedde ik een clandestiene afspraak waarin ik betrokken was. Uit logeren bij Wom. liep ik de gehele dag op de avondvisite van Gregoria te wachten. En ook telkens, ’s avonds, door haar mama met Wom. overeengekomen, zag ik haar weer. Ofschoon dicht bij huis, enkel de landweg maar overgestoken, droeg Gregoria ’s zomers een foulard zwierig om haar hals geknoopt, zo verschillend als ze van haar zuster Vincentia was die, met een diep uitgesneden blouse, graag provocerend gekleed, zélf van haar uitdagende presentie genoot.” (p. 58–59/p. 199)
Uit dit fragment blijkt dat Gregoria nogal wat invloed heeft op Elias. Ze roept verwarrende gevoelens in hem op; voor hem is ze een fabelachtige verschijning, ze obsedeert hem zelfs. Het is niet zeker of we hier het onderscheid tussen zien komen en zien verschijnen mogen toepassen (p. 95/p. 235, cf. infra), maar als we dat doen, krijgt Elias gelijk in datgene wat hij gedroomd heeft, en zo ligt de link met ‘Die Wahrheit’ voor de hand. Gregoria maakt in elk geval een grote indruk op Elias, maar hij weet zijn gevoelens voor zich te houden, net zoals bij zijn leeftijdsgenotes. Het is pas op aandringen van Wom. dat Elias beslist zijn gevoelens aan Gregoria bekend te maken. Hij blijft echter door Gregoria geobsedeerd, en wacht elke week ongeduldig op haar komst.
Welke zijn nu de gemeenschappelijke kenmerken van ‘Die Wahrheit’ en Gregoria? We kunnen slechts wijzen op enkele indirecte aspecten. Gregoria blijkt zwijgzaam te zijn, en ze verschijnt ook niet echt als een spontane vrouw. Ze volgt immers haar moeder, die voortdurend aan het woord is. In tegenstelling tot Vincentia is Gregoria nogal kuis gekleed; zelfs in de zomer draagt ze een geknoopte halsdoek, en loopt ze niet te koop met haar boezem. Al deze zaken zijn vaag verenigbaar met zuiverheid, onbereikbaarheid en reinheid, maar verder kan men in de interpretatie niet echt gaan.
Het lijkt er dus op dat we de overeenkomsten tussen ‘Die Wahrheit’ en Gregoria niet zonder meer kunnen veronderstellen. We kunnen m.i. slechts spreken van enkele aspecten die ze vaag lijken te delen. Het is dus onzinnig te beweren dat Gregoria ‘Die Wahrheit’ is, en omgekeerd. Enerzijds is Elias misschien gewoon verliefd geworden op Gregoria, maar heeft hij ‘Die Wahrheit’ steeds in het achterhoofd gehouden. In zijn relatie met Gregoria houdt Elias wellicht nog steeds rekening met het droom– en ideaalbeeld van ‘Die Wahrheit’, waarvan hij verwacht dat Gregoria er ooit aan zal voldoen. We zouden anderzijds ook van collusie kunnen spreken. Dit is een verschijnsel in de psychologie waarbij een persoon onbewust voor een andere persoon kiest vanuit zijn eigen situatie. Elias kiest dus vanuit zijn eigen hysterische situatie onbewust voor een hysterische persoon, met name Gregoria, en zij kiest vanuit haar hysterie voor de hysterische Elias. Dit zou meteen duidelijk kunnen maken waarom er zoveel verschillen zijn tussen Elias en Gregoria enerzijds, en Gregoria en ‘Die Wahrheit’ anderzijds. Misschien hebben de keuzes niets te maken met kenmerken van al dan niet gedroomde personen, maar wel met de hysterie. De onzinnigheid van de vereenzelviging van Gregoria met ‘Die Wahrheit’ lijkt ook uit de psychoanalytische beschrijving van deze laatste naar voren te komen. We hebben namelijk verondersteld dat ‘Die Wahrheit’ voor Elias een geïdealiseerd object is. Hij verwacht in haar het oneindige, het geestelijke en het bovennatuurlijke te vinden. Gregoria zelf is echter eindig, reëel en lichamelijk. Ze kan m.i. net daarom onmogelijk voldoen aan het ideaalbeeld dat Elias voor ogen heeft. Zijn verlangen is te groot, en geen enkel sterfelijk wezen kan er wellicht aan voldoen. Elias verwacht een totale vervulling van zijn verlangen, maar verlangens kunnen nooit volledig ingevuld worden. Dat is zeker zo voor de verlangens naar het puur geestelijke en oneindige, zonder ze op het eindige en het lichamelijke te baseren.
Dezelfde problematiek komt naar voren in de seksuele spanningen tussen Elias en Gregoria. In het hoofdstuk over de godsdienst hebben we al vermeld dat Elias mogelijk gericht is op een seksuele relatie, omdat hij zo geestelijk hogere doeleinden of een trance kan bereiken. Deze mogelijkheid is hier opnieuw van belang, maar nu kunnen we die verwachting van de trance in het kader van de idealisering van ‘Die Wahrheit’ plaatsen. Het wordt meteen ook duidelijk dat de verwachting van Elias te hoog gegrepen is. De weigering van Gregoria om geslachtsgemeenschap te hebben stelt Elias teleur, omdat hij zo zijn droom van zuiverheid en oneindigheid niet kan waarmaken. Wat zou er echter gebeurd zijn als Gregoria wel geslachtsgemeenschap met Elias wou? Hij zou mogelijk nog meer teleurgesteld zijn, want hij zou wellicht niet de voldoening van zijn verlangens gevonden hebben, aangezien dat onmogelijk is. De geslachtsgemeenschap met Gregoria zou trouwens ook de droom van ‘Die Wahrheit’ bevuild hebben. Elias droomt namelijk van het onbevlekbaar reine, maar als hij seks heeft met Gregoria, is ze letterlijk bevlekt.
- Home
- Thesis
